Նեխուրը հովանոցավորազգիների ընտանիքին պատկանող երկամյա բույս է։ Առավել հայտնի է նեխուր բուրավետը (Apium graveolens)։ Առաջին տարվա ընթացքում զարգանում է խոշոր` մինչև 30-50 սմ երկարությամբ տերևներ ունեցող մերձարմատային վարդակը։ Երկրորդ տարում գոյանում է ուղղաձիգ, սնամեջ, ճյուղավորվող` մինչև 1 մ բարձրությամբ ցողունը։ Ծաղիկները մանր են, սպիտակ, հավաքված վահանաձև մեծ ծաղկաբույլերի մեջ։ Պտուղները մուգ շագանակագույն են, գնդաձև, պարունակում են երկու սերմ։ Ծաղկում է հուլիսին, պտուղը հասունանում է օգոստոսին։
Հայրենիքը Միջերկրական ծովի ափամերձ շրջաններն են, որտեղ հանդիպում է մինչև մեր օրերը` բնական պայմաններում։
Նեխուրի բարձր սննդային արժեքի և բուժիչ հատկությունների մասին իմացել են հնագույն ժամանակներից. «Նյարդային հիվանդություններ ունեցող մարդկանց համար նեխուրը պետք է ծառայի ոչ միայն որպես կերակուր, այլ նաև որպես դեղամիջոց»,- գրել է Հիպոկրատը։ Ավելի քան երկու հազարամյակ անց դեղաբույսերի հայտնի գիտակ պրոֆեսոր Ա. Դ. Տուրովան գրել է. «Նեխուրը խորհուրդ է տրվում օգտագործել բժշկի նշանակմամբ` ախորժակը լավացնելու և մարսողական գեղձերի ֆունկցիան ուժեղացնելու համար, սերմերից և արմատապտղից պատրաստված թուրմի ձևով»։
Հին Հունաստանում նեխուրը համարվել է «սուրբ» բույս. ճյուղերից պատրաստված տերևներով զարդարել են տաճարները, հաղթանակած մարզիկների գլուխները, տները։
Փայլուն, կարծես թե հատուկ հղկված և լաքապատված տերևների շնորհիվ բույսը ստացել է «սելինոն»=փայլ անվանումը։ Հոմերոսը գովերգել է «սելինոնը» իր «Իլիականում» և «Ոդիսականում»։ Պահպանվել են տվյալներ, որ հույները կիրառում էին «սելինոնը» բազմաթիվ հիվանդությունների բուժման համար։
Հունաստանում և Սիցիլիա կղզում նեխուրը պատկերել են դրամների վրա։
Սելինոնը հարգի է եղել նաև Հին Հռոմում, որտեղ նկատել են բույսի կարևորագույն արժանիքներից մեկը. «Սելինոնի բուրավետ արմատում մեծ ուժ է թաքնված, որը ավելացնում է երիտասարդների կիրքը, իսկ տարեցների մոտ սիրո ցանկություն է առաջացնում»,- գրել է պոետ և հայտնի խոհարար Ապիցիուսը։
Ապիցիուսի ստեղծագործության արձագանքը դարեր անց մարմնավորվեց 12-րդ դարում ի հայտ եկած, միջնադարյան «Տրիստան և Իզոլդա» հայտնի սիրավեպում։ Շատերի կարծիքով` հայտնի սիրո ըմպելիքը.
* 100 մլ նեխուրի և 50 մլ տանձի (կամ 25 մլ խնձորի) հյութերի խառնուրդ էր։
Հետաքրքիր է, որ շատ եվրոպական երկրներում պահպանվել է հետևյալ հնագույն սովորույթը. առաջին ամուսնական գիշերը նորապսակների անկողնու գլխավերևը կախում էին նեխուրի մատղաշ տերևներից պատրաստված փոքրիկ պսակ։ Չի բացառվում, որ Տրիստանի և Իզոլդայի սիրո պատմությունը, որը «ծնվել» է կելտաբնակ Իռլանդիայում և Կորոնուէլում, ունի շատ հին փոքրասիական արմատներ։
15-16-րդ դարերում նեխուրը «գրավեց» Ֆրանսիան և աստիճանաբար տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում։ Ֆրանսիացիները նրբահամ բանջարեղենից պատրաստված կերակուրների սիրահար են, նրանք նեխուրին տվեցին «Սելերի» անվանումը։
Այս առիթով արժե հիշել, որ մի քանի տարի առաջ ֆրանսիական խոհանոցը ճանաչվել է որպես պատմամշակութային արժեք, ինչը բացառիկ երևույթ է։
Ըստ հավաստի պատմական տեղեկույթների` մոտ 60 տարի թագավորած Ֆրանսիայի արքա Լյուդովիկոս 15-րդի (1710-1774թթ.) սիրուհի մադամ Պոմպադուրի կազմած սննդակարգում ընդգրկված են եղել նեխուրով, խնձորով և ընկույզով պատրաստված աղցանը.
-Խառնեք 200 գ նեխուրի և 150 գ խնձորի քերուկ, 50 գ մանրացրած ընկույզ։
Կերեք 100 գ կաթնասերի հետ։ Օգտակար է շագանակագեղձի բորբոքման դեպքում։
Հայտնի են մշակովի նեխուրի երեք հիմնական տեսակներ։
*Տերևային` օգտագործվում է որպես համեմունք` աղցանների և պատրաստի ուտեստների մեջ։
* Կոթունային կամ ցողունային` ուտում են թարմ վիճակում, ավելացնում են եփվող կերակուրների մեջ։
* Արմատային կամ արմատապտղային` ուտում են հում և եփված վիճակում, պատրաստում են մարինադներ, չորացնում են։
Բուժումներ նեխուրի հյութով
Կոթունային և արմատային նեխուրից ստացված հյութը կիրառվում է արյունատար անոթների պատերի բարձր թափանցելիության դեպքում։ Վաղուց ի վեր հայտնի է, որ հյութը մեղմացնում է ամառային տապի ազդեցությունը.
գ Խմեք 50-ական մլ հյութ` նախաճաշից և ճաշից 15 րոպե առաջ։ Հյութն ունի մարմնի ջերմությունը կարգավորող հատկություն։
Հակաուռուցքային կոկտեյլ. խառնեք գազարի, բազուկի և նեխուրի հյութեր (2։2։1)։ Խմեք 200-ական մլ` օրը 3 անգամ։ Խորհուրդ է տրվում տարեց մարդկանց։ Կոկտեյլն ունի արյունաստեղծ հատկություն։
Խորհուրդ է տրվում նաև առատ դաշտանի դեպքում։
* Հյութաքամիչի օգնությամբ խառնեք 225 գ գազարից, 150 գ նեխուրի և 50 գ մաղադանոսի կանաչ զանգվածներից ստացված հյութերը։
* Խմեք 2-ական ճ/գ, յուրաքանչյուր 2 ժամը մեկ։ Շարունակեք 1 ամիս։ Կոկտեյլն ունի բարերար ազդեցություն լյարդի վրա։
Ճարպակալում. Խառնեք նեխուրի հյութ և մեղր (1։1)։ Խմեք 2-ական ճ/գ` օրը 2 անգամ։
Ալերգիա (դիաթեզ, եղնջատենդ). Խմեք 1-ական թ/գ նեխուրի արմատից (կամ` 2-ական թ/գ կանաչ զանգվածից) ստացված հյութ, օրը 3 անգամ, ուտելուց 30 րոպե առաջ։
Շագանակագեղձի բորբոքում.
* Խառնեք կիտրոնի և կոթունատերևային նեխուրի հյութեր, մեղր (1։1։1)։ Խմեք 2-ական ճ/գ` օրը 2 անգամ, ճաշից և ընթրիքից կես ժամ առաջ։ Պահեք սառնարանում։
* Խառնեք քաղցր պղպեղի և նեխուրի հյութերը (5։1)։ Խմեք 20-ական մլ` օրը 3 անգամ, ուտելուց 15 րոպե առաջ։ Ավելացրեք չափաքանակը օրը 15 մլ-ով` մինչև 150 մլ, որից հետո նվազեցրեք չափաբաժինը` օրը 10 մլ-ով։
Դիսբակտերիոզ. Խառնեք գազարի, նեխուրի, մաղադանոսի, սպանախի հյութերը (7։4։2։3)։ Խմեք 150-ական մլ` օրը 3 անգամ, ուտելուց 1 ժամ առաջ։ Շարունակեք երկու շաբաթ։
Ցավոտ դաշտան. Խմեք 60-ական մլ նեխուրի հյութ` օրը 2 անգամ, ճաշից կես ժամ առաջ և 1 ժամ հետո։
Օրգանիզմի դիմադրողականությունն ամրացնող և մարսողությունը կարգավորող. Խմեք 50-ական մլ նեխուրի հյութ` օրը 2-3 անգամ, ուտելուց 15 րոպե առաջ։ Շարունակեք 2-3 շաբաթ, ընդմիջեք 7-10 օր, կրկնեք 2-3 անգամ։
Ռևմատիզմ. 1 ճ/գ նեխուրի հյութը 4 ժամ թրմեք 400 մլ եռջրում, փաթաթեք տարան լաթով։ Խմեք 2-ական ճ/գ` օրը 3 անգամ, ուտելուց կես ժամ առաջ։
Շաքարային դիաբետ, գիրություն. 1 ճ/գ նեխուրի հյութը խառնեք ցանկացած ճարպակալումը կանխարգելող հյութի (կոկտեյլի) հետ։ Նեխուրը պարունակում է ճարպագոյացմանը խոչընդոտող և ինսուլինի ակտիվությունը բարձրացնող ցինկ (մոտ 1 մգ` 100 գ թարմ հումքի մեջ), նաև ինսուլինանման նյութեր։ Խմեք 1-ական ճ/գ` օրը 3 անգամ, ուտելուց առաջ։ Պահեք սառնարանում։
Մաշկի բորբոքում, վնասվածք, կապտուկ. Խառնեք նեխուրի հյութ և խնձորի (խաղողի) քացախ, կես թ/գ կերակրի աղ։ Դրեք թրջոցներ։
Արյունը մաքրող.
* Խառնեք խատուտիկի և նեխուրի հյութերը (1։1)։ Խմեք 1-ական ճ/գ` օրը 3 անգամ։
* Խառնեք եղինջի և նեխուրի հյութերը (3։1)։ Խմեք 50-ական մլ` օրը 2 անգամ։
Շարունակեք 28 օր, ընդմիջեք 14 օր, կրկնեք 2-3 անգամ։
Խատուտիկի հյութը կարելի է պահածոյացնել։
* Աղացեք արմատը և վերգետնյա մասը, զտեք հյութը, խառնեք օղու հետ (5։1)։ Խմեք 1-ական ճ/գ, օրը 1-2 անգամ, վերոգրյալ նեխուրի հյութի և մեղրի խառնուրդի հետ։
